Шагааны белеткел айында арыглаашкынны беш хевирин албан кылза чогуур
Удавас ай санаашкыны-биле ыдыктыг чаа е – Шагаа келир. Бо хннерде амыдыралды чаа эргилдезинче чиик, арыг болгаш брн кирер дээш хй денелдиг арыглаашкынны эртерин чачыл айтып турар. Ынчангаш Шагаа бетин арыглаашкынны беш хевирин албан кылза чогуур.
Бажыны (аал-коданны) арыглаашкыны
Согаларны база кирер эжикти чуп кааптыар, азыгларда, эт-сеп артында чедери берге черлерде доозунну чодуар. Ажыглалдан нген, релген херекселди октаптыар. Ажылдаар чериерде олудуар долгандыр аштап-арыглап алыар – ажыл-херекти чогумчалыы арыг-силигден, чурумдан эгелээр дээрзин сактыар.
Тыва чон мал-маган-биле сырый холбаалыг болганывыста, аал-коданны арыглаашкынын база кылыр.
Автомашинаны аштаар: чадыгларны силгиер, агаарладыар, чыглы берген боктардан адырлыар. Идик-хевиер эде крер: ачы-дуза чедиреринге азы чок кылырынга эрги болгаш херек чок члдерни хараадавайн кааптыар.
Са-х болгаш ске-даа харылзаалардан арыглаашкын
релерден адырлып алыар – хензиг-даа чедир кылдынмаан хлээлгелер, аазаашкыннар чуртталганы чаа оруктарын дуглап моондактап болур:
- Эгелеп алган ажыл-херектерни доозуар, ажыл-амыдыралга тнелдерни ндрп чаа сорулгаларны салыар, чагааларга харыылаар, ужуражылгаларны дугуржуп алыар;
- Чедир чоруттунмаан чугааларны, херектерни доозуар, боттарыар хостаар;
- Амыдыралыарга анчыг члдер чедирип турар кижилер-биле харылзааны кызыгаарлаар.
Сагыш-сеткил арыглаашкыны
Даяандан кылыар: артык члдер — коргуушкуннар, дадагалзаашкыннар, хорадаашкыннар иштики бодалдарыардан ыразын, оларны салыптыар.
- Саазынга адырлып алыксаан члдериерни (кадыкка, сагыш-сеткилге хора чедирипки деп байдалдар, двренчиг бодалдар) бижээш, рттедиптиер;
- Ужур-уткалыг мрглдерни азы тариналарны номчуар;
- Эртип турар чылга четтиргениерни илередиер.
Мага-бот арыглаашкыны
Чунар бажыга азы ваннага кириер – суг мага-ботта чыглы берген шагзыраашкынны алгаш баар.
Байырлалга чедир каш хонук бурунгаар аар чемден ойталаар – хоолулуг быдааларны, ногааларны дээре деп крер.
Мргл болгаш езулалдар дамчыштыр арыглаашкын
Хрээге барыар – Бурганнар ргээзинге арыглаашкын келир, сагыш-сеткил чымчаар, чаагай хн оттур:
- Ыдыктыг тариналарны н-биле таарышпас энергетика тайлып чидер, мага-ботту аарыглары чиигээр, амыдыралды нарын байдалдарындан нер аргалар тыптыр, хомудалдар дээн чижектиг чъктерден чрек хосталыр;
- Лама башкыларга ыдыктыг номналдарга кыйгырып номчууру-биле, дргл-трелиерни болгаш чоок кижилериерни кадыкшылыны болгаш чаагай чорууну дугайында чагыг-бижикти киириер – ол сагыш-сеткилди харылзаазын быжыглаар болгаш оожургал эккээр;
- Чуладан ргер – от арыглаашкынны кштелдирер болгаш чырык энергияны амыдыралга хаара тударын илередип турар.
Бо бг арыглаашкын хевирлерин чгле бд хннде кылырын оралдашпаар. Кылыр ажылдарны неделяны хннеринге чарып, леп алыр силер – ынчалдыр арыглаашкын шылгалда эвес, а чырык байырлалга медерелдиг белеткелди солун езулалы апаар.
Республиканы улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга твн белеткээн чл
