Шагаада чаа тон – чаартылганы демдээ
Тывага Шагаа уткуштур белеткел ажылдары чонну албан кылыр езулалы апарган, оо иштинде чаа хеп даараары база онзагай чачыл.
Ол дээрге арыглаашкын езулалыны база бир кезээ болур: эрги чл октаттынар, а арыг болгаш чаа чл чаартылганы, ачылыг амыдырал эргилдезин база келир чылче чыргалды хаара тутканын херечилеп турар. Чаа хеп байырлалды ыдыктыг утказын — чаа члче шилчиирин, елерни чаазы болгаш ону арыг бодалдар-биле уткуурунга беленин демдеглеп турар.
Тыва тонну быжарыны чажыттары, хээлери болгаш утка-демдээ:
Тыва тонда чонну езу-чачылдарыны, сзктерини болгаш аян-шинчизини бдн тайылбыры сиген дизе чазыг чок. Оо кол-кол онзагайын сайгарып крээлиер: чден даараарыл, канчаар быжарыл база хээлер чн илередип турарыл.
Чачыл езугаар тонну алгы-кештен болгаш ске-даа бойдустан ндезилээн пс-таавыдан даарап турган:
- кидис (даштыкы тон, брт) - чылыг, л-шыкка шыдамык, кшкн амыдыралга тааржыр;
- алгы-кеш (тыва идик-хепти кезектери) - быжыг, хат-чаъстан камгалаар;
- торгу болгаш хорагай (байырлал хеви) – чугаа-соотту скдп, садыг-саарылганы чогударда, чедимчелиг байдалды илередир турган;
- хве болгаш дк (хн брде кедер хеп) — чымчак, агаар эрттирер, эптиг.
Тон кылыр пс-таавыны база уткалыг: ак – арыг-силиг, буянныг чорук, кызыл – кш-шыдал, чуртталга, кк – дээр, мге назын, сарыг – хн, шажын-чдлге, ногаан – бойдус, злде, сайзырал.
Быжары: хевирини болгаш тургузууну аяны
Тон кыска-даа болза бодамчалыг хевир-биле ылгалып турар:
дорт быжары – шимчээшкинни хостуун хандырар, аът мунарынга тааржыр;
узун ченер – сооктан камгалаар;
кур – кол, албан турар кезээ: бел, дурт-сын кезиин онзалап демдеглээр, эт-эдилелди (даза-таакпы, оттук-бижек, чанчык) азарынга бараан болур.
Уланчылыг
Республиканы улусчу чогаадылга болгаш дыштанылга тв белеткээн
